Эмпатия деген не? Қазақ даласына 20 ғасырдың 30-50 жылдары қуылып келген неше түрлі ел қоныстанған. Мысалы неміс, шешен, поляк, әзірбайжан, татар, ноғай, қырым татарлары, башқұрттар және тағы сол сияқты қаншама тайпа мен ұлттар қазақ даласына күштеп көішірілген:
Қаншама мың адамды осылай поезд вагодарына сала салған. Вагон дегенде қазіргі купе не пласкарт емес. Құр ағаштан жасалған қорап. Қыста суық, жазда ыстық. Неше түрлі санылау мен тесіктерден жел ұрып тұрады. Дәретті шелекте сындыратын еді.
Оншақты күн ішінде осындай поезда репрессияланғандар Қазақстанға жетіп мидай тегіс далада қалдырылды. Сонда ата мен апаларымыз қазақ даласына күштеп әкелінген неше түрлі ұлт пен халыққа жанашыр болды. Қолындағы соңғы наны мен құртын бөлісті. Біреудін балаларын өзіндікіндей көріп үйлеріне орналастырды. Жат жерден неше түрлі елдерге жанашыр болды. Эмпатия дегеніміз осы. Өзгенің халін түсіну, өзгенің ойын түсіну. Темпераменті жақсы адамдар осындай қасиетке ие болады.
Қазақтар ол кезде өздері ашаршылық, жұтты бастан кешіріп отырған. Себебі сәбет өкіметі елден бар мал мен жерді тартып алған. Оған қарсы тұруға жаралған ел көсемдері күресудің орнына қазақ жалқау деп тақпақ жазып, өлең шығарған. Көбіне сондай адамдар мен елге керемет игілік әпердім, керемет игілік жасадым деп ойлап, болмайтын қиял мен эйфорияға тап болады.
Сталиндік репрессия кезінде талай ел қазақ даласына күштеп көшірілген. Соларға жанашыр болу, далада қалдырмай үйге кіргізу, ойларын түсіну эмпатия боп табылады. Қазақтар арасында эмпатия ерекше керемет дамыған. Себебі кешегі көшпенді заманында даладан келген қонақты соңғы қойын сойып қарсы алған. Яғни даладан келген жолаушы аш қой, қарны ашып күйзелген ғой деп барын аямай ауқаттандырған.
Басқа халықтарда бұндайды табу қиын. Еуропада кедейге көмектесу керек, жанашыр болу керек деп айтылғанмен ол жақта ел көбіне қатал болады. Жылы сезімге берілмей тиынды санап жүреді. Әменгерлік те эмпатиядан туындаған. Ағасы қайтыс болса оның балаларын інісі алып өз балаларындай көреді. Қаңғыртпай, далада қалдырмай. Жанашыр болады.
Эмпатия түрлері үшеу - эмоционалды, когнитивті және предикативті. Соларды жеке етіп талдайық. Сіздерге түсіндірейік. Ерекшеліктері мен белгілерін көрсетейік.
Көбіне сезімтал адамдар арасында болатын эмпатия түрі. Эмпатияның осындай түріне бейім адам өзгенің проблемасын бойына сіңіріп, қайғысына ортақ болып, оған жаңашыр болады. Соның салдарынан өзі күйзеліп те кетеді, депрессияға тап болуы мүмкін. Жақсы, адал достар эмоционалды эмпатияға тап болатын адамдар арасында көп болады.
Мысалы орыстың ұлы композиторы Чайковский ерекше эмоционалды адам болған. Пароходта серуендеп жатқанда өзгенің баласы жыласа, айғайласа соны есте сақтап күйзелетін. Достарына сонысын ерінбей жазып та қоятын. Эмоцияға беріліп қайғыратын Чайковский ерекше керемет симфонияларды жаза алды.
Эмоционалды эмпатияға тап бола беретін адамдарға ауруханада, полицияда, өкіметте, әскерде жұмыс істеуге болмайтын сияқты. Себебі бір науқас қайтыс болса, эмоционалды эмпатияға тап дәрігер қайғыра бастайды. Бүгін қайтыс болған науқастын орнына ертең басқасы келеді. Дәрігер оны емдеудің орнына қайғырып жатса жұмысы берекелі болмайды.
Когнитивті эмпатия көбіне ерекше ойлау қабілет бар адамдарға тән қасиет. Мысалы көршінің кішкентай баласы далада жылап жатса сіз е мектепте екі алып әкесінен таяқ жеген шығар деп ойлай саласыз. Сіздің далада жылап жатқан балаға жаныныз ашып тұр, сонымен қатар оның себебін де табуды ойлайсыз. Осыны когнитивті эмпатия дейді. Когнитивті эмпатияға бейім адамдар арасында эмоционалдылармен салыстырғанда стресс пен депрессия аз болады.
Когнитивті дегеніміз латын тілінен түсіну, білу деп аударылады. Далада шал қанғырып жүрсе сіз е мынау балаларымен сыйыспай кетті, болмаса келінмен тату тәтті тұра алмай қалды деп ойлайсыз, аяп та жатасыз. Яки адамның қайғырып жатқанының себебін те түсінуге тырыссасыз.
Эмпатияның бұл түрі өзгенің ойын алдын алу. Бір қадам ерте тірлік ету. Мысалы біреу автобусқа кіріп телефонмен қатты сөйлеп кетеді. Өзгені ойламай оттап жататындар да бар, жоқ емес бар. Ал кейбір адамның телефоны шалынса ол тоқтай тұршы, қазір үйге жетіп саған өзім қоңырау шалам дейді. Бұнысы өзгені ойлау, өзгеге қамқор болу.
Өз қара басын емес өзгенің де тірлігін ойлайтын адамдар предикативті эмпатияға тап болады. Адамгершілігі ерекше мол адамдар эмпатияның осындай түріне ие болады.
